اصحاب و شاگردان

اصحاب امام صادق حریز بن عبدالله ازدی

از فقهای به نام شیعه و معروفین اصحاب امام صادق (ع)، و ثقه است. [۱] در فقه او را تصانیفی بوده، که از جمله کتاب «صلوه» است که مرجع اصحاب و معتمد علیه و مشهور بوده [۲] ؛ و در حدیث معروف حماد است که به امام صادق (ع) عرض کرد: «انا احفظ کتاب حریز فی الصلواه» – من کتاب حریز را، که درباره نماز نوشته، محفوظ می باشم – همچنین یونس بن عبدالرحمن، فقه بسیاری از او نقل کرده است.
حریز اصلا کوفی است، لیکن به جهت تجارت، چون غالبا به سجستان [۳] مسافرت می کرد، به سجستانی شهرت یافت [۴] ؛ و در زمان امام صادق (ع) به جهت قتال خوارج سجستان، شمشیر کشید، و سرانجام در سجستان به قتل رسید.
حریز از امام صادق (ع) روایات بسیاری، بی واسطه و با واسطه، نقل کرده است. بعضی گفته اند که او فقط دور روایت از خود آن حضرت نقل کرده [۵] ، لیکن اگر کسی در کتب روایات سیر کند، روایات زیادی از حریز ذکر شده که بدون واسطه از امام صادق علیه السلام نقل شده؛ و کتاب حریز از کتب اصول شمرده شده است. [۶] .
حریز گوید: بر ابوحنیفه وارد شدم؛ کتب زیادی به طور حائل میان من و او در برابرش بود؛ ابوحنیفه به من گفت: تمامی این کتاب ها درباره طلاق است. و با دستش آن ها را (برای نمایاندن عظمت تحقیقات در زمینه طلاق) زیر و رو و جا به جا می کرد.
حریز گوید: من گفتم: ما همه ی محتویات این کتاب ها را در یک آیه جمع کرده ایم. گفت: آن کدام آیه است؟ گفتم: فرموده حضرت حق «یا ایها النبی اذا طلقتم النساء فطلقوهن لعدتهن…» [۷] ابوحنیفه گفت: پس چیزی را بدون روایت نمی دانید (هیچ گونه قواعد اصولی به کار نمی برید و بر روایت جمود می کنید و مدعی هستید که می توانید همه ی احکام فقهی را فقط را روایت بفهمید). گفتم: آری. گفت: چه می گویی درباره ی برده ای که با مالکش در مقابل پرداخت قیمت خود، آزادی اش را قرار داد نموده باشد (اصطلاحا مکاتب) و از قیمتش که هزار درهم است، نهصد و نود و نه درهم را پرداخته، و در این حال زنا کرده است. این مکاتب را چگونه و چقدر باید حد زد؟ گفتم: محمد بن مسلم حدیثی از حضرت باقر (ع) روایت کرده که امیرالمؤمنین (ع) درباره مکاتبی که ثلث یا نصف یا بعضی از مبلغ مکاتبه را پرداخت کرده، به همان اندازه حد را (به آن مقدار که آزاد شده، حد آزاد و آن مقدار که در بردگی است، حد بردگی) معین فرمود.
سپس ابوحنفیه گفت: اکنون مسئله دیگر می پرسم که چیزی (روایتی) درباره آن نباشد؛ درباره شتری که از دریا خارج شد چه می گویی؟
حریز گوید: گفتم: آن چه از دریا خارج گردد، خواه شتر باشد یا گاو، اگر دارای فلس باشد، خواهیم خورد و اگر فلس نداشته باشد، نخواهیم خورد (اشاره به روایت متعددی است که مدار اکل لحوم حیوانات دریایی را داشتن فلوس مقرر می کند). [۸] مرحوم کلینی، در کافی، باب الحب فی الله و البغض فی الله، از حریز، از فضیل نقل کرده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا حب و بغض از ایمان است؟ فرمود: مگر ایمان چیزی غیر از حب و بغض است؟ آن گاه این آیه را تلاوت فرمود: «حبب الیکم الایمان و زینه فی قلوبکم و که الیکم الکفر و الفسوق و العصیان اولئک هم الراشدون» [۹] – خدا ایمان را محبوب شما کرد و آن را در دل های شما بیاراست و کفر و نافرمانی و عصیان را ناپسند شما کرد؛ ایشانند راه یافتگان به سوی هدفهای برتر. [۱۰] .
سجستان، معرب سیستان، منطقه بزرگی در جنوب خراسان است. زمینش سنگستان و ریگزار و دارای بادهای تند و شن های روان است. در سابق الایام آن جا مرکز خوارج و دشمنان امیرالمؤمنین (ع) بوده است. اگر چه ذهبی در کتاب میزان می گوید: در زمان امویان، هنگامی که آنان سب امیرالمؤمنین (ع) را در شرق و غرب مملکت و در مکه و مدینه آشکار کرده بودند، اهل سیستان از آن کار امتناع ورزیدند؛ و حتی با بنی امیه در موقع قرار داد، شرط کردند که هیچ گاه به سب حضرت اقدام نکنند.
علامه مجلسی، در بحار، از اختصاص، نقل کرده که حریز در سجستان کشته شد؛ و سبب قتلش آن شد که عده ای از یاران او که با او هم عقیده بودند، دست به کشتن خوارج و شراه زدند. در آن زمان خوارج در سجستان زیاد بودند، اصحاب حریز از شراه سب و اهانت به امیرالمؤمنین (ع) را می شنیدند، و به حریز خبر می دادند، و از حریز برای کشتن آنان اجازه می گرفتند، و حریز اجازه می داد. شراه می دیدند، تدریجا افرادی از آنان کشته می شوند، اما به شیعه گمان نمی بردند، و از فرقه مرجئه انتقام می گرفتند، تا آن که به حقیقت مطلب پی بردند، و از شیعه مطالبه خون کردند. اصحاب حریز، در مسجدی، نزد حریز گرد آمدند. خوارج مسجد را در حصار گرفتند، و حریز و یارانش را کشتند. رحمهم الله تعالی. [۱۱] .
—————-
پی نوشت ها:
[۱] رجال الطوسی، ص ۱۸۱ – خلاصه الاقوال، علامه حلی، ص ۳۲٫
[۲] فهرست شیخ طوسی، ص ۸۵٫
[۳] سیستان.
[۴] فهرست طوسی، ص ۸۵٫
[۵] رجال کشی، ص ۳۲۷٫
[۶] تنقیح المقال، ج ۱، ص ۲۶۱، ردیف ۲۳۰۹٫
[۷] سوره طلاق، آیه ۱٫
[۸] رجال کشی، ص ۳۲۸ – بحارالانوار، ج ۴۷، ص ۴۰۹٫
[۹] سوره حجرات، آیه ۷٫
[۱۰] اصول کافی، ج ۲، ص ۱۰۲٫
[۱۱] بحارالانوار، ج ۴۷، ص ۳۹۴٫
حسان بن مهران
برادر صفوان جمال، و از اصحاب حضرت صادق و کاظم علیهماالسلام [۱] و بسیار ثقه است؛ و بعضی گفته اند که از صفا اوجه است. [۲] او دارای کتابی می باشد که از او روایت شده است. [۳] .
—————————
پی نوشت ها:
[۱] در رجال الطوسی: حسان، از اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) شمرده شده است (ص ۱۱۸ و ۱۸۱).
[۲] رجال نجاشی، ص ۱۰۷ – خلاصه الاقول علامه حلی، ص ۳۲٫
[۳] فهرست طوسی، ص ۸۵٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام صادق علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *