مدعیان دروغین

مناقب ابو حنیفه

(۲) شاید مهمترین مشکلی که فرا راه بحث ما درباره زندگی ابو حنیفه قرار دارد، مشکل مناقب اوست، چرا که این مناقب از حد خود بسیار افزون شده است. قطعا نمیتوانیم تحقیق و بررسی درستی از زندگی ابو حنیفه بکنیم، مگر اینکه از مبحث مناقب او فارغ شویم. آثاری که در مناقب ابو حنیفه پدید آمده، راه تحقیق را بر هر محققی میبندد و از حصول به هدف بازمیدارد، زیرا این آثار در ستایش ابو حنیفه افراط کرده، و در توصیف او به غلو گراییده، و به اخبار و داستانهایی تکیه شده که درستی و صحت آنها بسیار بعید است. البته ما در اینجا قصد آن نداریم به تمامی آنچه در این زمینه گفته شده اشاره کنیم، بلکه فقط از آن اخباری که به مثابه بشارت ظهور ابو حنیفه بوده سخن میگوییم و نیز به راه و شیوه تحقق رهبری و پیشوایی او میپردازیم.
چگونه شایستگی کسی برای رهبری و اطاعت مردم از او احراز میگردد؟
اصحاب مناقب چنین گفتهاند که سزاوار است هر مقلدی از حال امام و مرجع تقلیدش آگاه باشد، و این حاصل نمیشود مگر اینکه از سیما و فضایل و مناقب و روشها و صحت گفتارش آگاه گردد. این است که مقلد مجبور میشود از اسم و کنیه و نژاد و روزگار و شهر پیشوای خود با خبر گردد و آنگاه از شاگردان و یاران او مطلع شود.
با توجه به این حقیقت است که عالمان هر مذهبی در مناقب و فضایل پیشوای خود آثاری پدید آوردهاند. حنفیان نیز در مناقب ابو حنیفه تألیفاتی عرضه کردهاند که میتوان به برخی از آنها اشاره کرد: «عقود المرجان فی مناقب ابی حنیفه النعمان»، و گزیده آن «قلائد عقود الدرر و العقیان»، تألیف ابو جعفر طحاوی؛ «مناقب ابی حنیفه»، تألیف موفق الدین بن احمد مکی خوارزمی (د ۵۶۷ ه.)، این کتاب در چهل باب تنظیم شده است؛ «البستان فی مناقب النعمان»، تألیف شیخ محی الدین عبد القادر ابن ابی الوفا؛ «شقایق النعمان فی مناقب النعمان»، تألیف زمخشری (د ۵۳۸ ه.)؛ «مناقب ابی حنیفه»، تألیف محمد بن کردری معروف به بزّار (د ۷۸۲ ه.) که این کتاب به ترکی نیز ترجمه شده است.
البته مناقب ابو حنیفه افزون بر آثار مستقل، در کتب متعدد بسیار آمده، که به
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۳۶۴
اقتضای سلیقههای نویسندگان و اغراضشان انعکاس یافته است.
دکتر احمد امین میگوید: تعصب مذهبی، عدّهای از پیروان مذاهب را وادار کرده است که احادیث و اخباری برای برتر نشان دادن مقام امامشان جعل کنند. به همین دلیل است که احادیثی مبنی بر بشارت پیامبر بر ظهور امامان مذاهب نقل شده است. (۱) مثلا درباره ابو حنیفه حدیثی نقل شده که پیامبر درباره اهل عراق گفت:
«خداوند گنجینههای دانش خود را در میان آنان قرار داده است». (۲) یا از قول پیامبر نقل شده است که: «در میان امتم مردی خواهد بود که او را نعمان بن ثابت گویند، کنیه او ابو حنیفه است، خداوند به دست او سنت مرا در اسلام احیاء خواهد کرد» …
حتی کار به آنجا رسید که عدهای گمان کردند بشارت ظهور ابو حنیفه در تورات نیز آمده است.
برخی از شافعیان درباره شافعی و مالکیان درباره مالک نیز چنین ادعاهایی کردهاند، و از تمسک به چنین ادعاها بینیاز نبودهاند.
این است که کار بر محققان تاریخ امامان مذاهب دشوار است و آنان در شناخت درست زندگی این پیشوایان با مشکلاتی روبرو خواهند شد، زیرا هر نسلی که پدید آمده مطالبی در فضایل امام خود بر مطالب گذشته افزوده است.
احمد بن صلب بن مفلس، اخباری را در مناقب ابو حنیفه جعل کرده و مدعی شده که آنها را از بشر بن حارث، یحیی بن معین و ابن مدینی روایت کرده است. [۱]
بدین جهت ضرور مینماید درباره برخی از مناقبی که درست مینمایند و صحت آنها در نظر برخی قطعی شمرده شده و در مقام مدح و ثنا بمثابه اسناد استوار از آنها استفاده میشود، تحقیق و بررسی صورت گیرد.
اکنون در برابر خوانندگان مهمترین مناقب ابو حنیفه را، از نظر درستی و نادرستی آنها، صادقانه به بحث میگذاریم، چرا که علم از حقیقت پرده برمیدارد و تحقیق حلال مشکلات است. هدف ما در این تحقیق پیراستن چهره ابو حنیفه از غلو و انعکاس چهره واقعی اوست و بس.
(۳)
برگرفته از کتاب امام صادق علیه السلام و مذاهب چهار گانه نوشته آقای اسد حیدر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *